भूकम्पले जन्माएका ‘हिरो’ : धुर्मुस–सुन्तली

- मेराेफिल्म

समयले सबैलाई ‘हिरो’ बन्ने अवसर दिन्छ । तर, सही समयमा सही खालको निर्णय गर्न सक्नेले मात्रै त्यस्तो सौभाग्य प्राप्त गर्छन् । हामी फिल्मको हिरोको कुरा गर्दै छैनौं, त्यस्तो हिरोको यहाँ कुरा गर्दैछौं, जसले सेवाका माध्यमबाटै जनताको मन जिते र असली जननायक बने । हो ति ‘हिरो’ हुन्, धुर्मुस–सुन्तली दम्पत्ति ।

यो जोडीले भूकम्पपछिको ३ वर्षमा ४ वटा नमुना बस्तीको निर्माण गरे । उनीहरुले काभ्रे, सिन्धुपाल्चोक, महोत्तरी र रौतहटमा भूकम्प तथा बाढीपीतिका विपन्न परिकारका लागि एकीकृत वस्ती निर्माण गरेर हस्तान्तरण गरे । त्यो पनि आफैंले घोषणा गरेको टाइम फ्रेम भित्रै । उनीहरुले बनाएका पहरी, गिरानचौर, मुसहर र सन्तपुर वस्ती हेर्न मात्रै पनि अहिले दैनिक सयौं पर्यटक पुग्छन् । जनताको जीविकालाई पनि जोड्दै बनेका वस्ती नेपालको पुनर्निर्माणको क्षेत्रका नमुना हुन् । त्यसैले पनि ती वस्तीका नागरिकले धुर्मुस सुन्तलीलाई ‘भगवान’कै संज्ञा दिएका छन् ।

यि वस्तीको निर्माणमा धुर्मुस सुन्तली फाउन्डेशनमार्फत उनीहरु आफैं खटिएका थिए । त्यसका लागि देश–विदेशका नेपालीले उनीहरुको अभियानलाई सघाए । उनीहरुले जसरी काम गरे, त्यसबाट सरकारमाथि पनि दबाव बन्यो । तर, धुर्मुस सुन्तलीले देखाएको एकीकृत वस्तीको बाटोमा सरकार हिँडेन् । अरुले पनि त्यसमा काम गर्न सकेनन् । यो जोडीको प्रयासमा बनेका वस्तीको उद्घाटनमा सरकारी अधिकारी गमक्क पर्दै पुगे । लामै भाषण लगाए । तर, धुर्मुस सुन्तलीले बनाएको वस्ती हामी पनि बनाउँछौं भन्न सकेनन् । भूकम्पपछि सबैले पुनर्निर्माणलाई एउटा समयले दिएको स्वर्णीम अवसर भनेका थिए । तर, त्यो अवसर सदुपयोग गर्न सरकार चुक्यो । अरु पनि चुके । तर, धुर्मुस सुन्तली त्यसमा लागिरहे । उनीहरुले धेरै विपन्नलाई घर दिएर मात्रै गुन लगाएनन् । देशलाई नै पुनर्निर्माणमा लैजान सकिने ‘मोडल’ देखाए ।
यही पुनर्निर्माणको काममा नै भूकम्पपछिका तीन वर्ष बिते धुर्मुस सुन्तलीको । उनीहरु यसबीचमा आफ्नो नियमित कलाकारिताको कर्ममा पनि त्यती सहभागी हुन सकेनन् । आफ्ना बाचा पुरा गर्ने अठोटमा प्रतिवद्ध रहेने यो जोडीको पुनर्निर्माण सपनालाई धेरैले महत्वकांक्षी पनि नभनेका होइनन् । उनीहरुकै समकक्षी कलाकरले पनि उनको आलोचना नगरेका होइनन् । तर, उनीहरु कति पनि बिचलित भएनन् । भूकम्प आउनुअघिसम्म उनीहरु सबैका लागि मेरीबास्सैको ‘धुर्मुस–सुन्तली’ थिए । तर, उनीहरुको परिचय अहिले फिल्म क्षेत्रको भन्दा बढी पुनर्निर्माण अभियान्ताका रुपमा उचाइमा छ । अहिले उनीहरु नेपालमै पहिलो सुविधासम्पन्न अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान निर्माणका लागि दौडधुप गरिरहेका छन् । उनको यो अभियानमा सिंगो देश नै साथमा छ ।

 

२०७२ वैशाख १२ गते मध्यान्हमा देशले ठूलो महाविपत्ति भोग्यो । ठूलो जनधनको क्षति भयो । हजारौं पूर्वाधार र सम्पदासँगै १० लाख घर ढले । त्यो समयमा यो जोडी नेपाल थिएन । कार्यक्रमको सिलसिलामा धुर्मुस सुन्तली अमेरिका थिए । देशका लाखौं जनताका पीडामा थिए । उनीहरु पनि भूकम्पलगत्तै त्यहाँको कार्यक्रम स्थगित गरेर स्वदेश फर्किए । त्यतिबेलासम्म राहत लिएर कलाकारहरु गाउँ–गाउँ पुगिसकेका थिए । धुर्मुस सुन्तली ढिला भए । तर, उनीहरु पनि रोकिएनन् । आफ्नो फाउन्डेसनमार्फत राहत लिएर गाउँ–गाउँ पुगे । त्यही क्रममा उनीहरुले यो महाविनास भोगेका विपन्न जनताका लागि केही गर्ने सोच बनाए ।
त्यसैअनुरुप उनीहरुले काभ्रेमा पहिलो नमुना बस्ती निर्माणका लागि सहयोगको अपील गरे । आफैं काममा खटिए । वस्ती तोकिएकै समयमा बनाएर हस्तान्तरण गरिएपछि धुर्मुस–सुन्तलीलाई देशभरबाट आफ्नो गाउँ–ठाउँमा पनि नमुना बस्ती बनाउन अपीलहरु आए । तर, उनीहरु सीमित स्रोतका कारण सबै स्थानमा पुग्न सक्ने कुरै थिएन । त्यसैकारण राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणका तत्कालीन सीईओहरुलाई उनीहरुले एकीकृत वस्तीहरुमै लगेका थिए । राष्ट्रपतिले नै उनीहरुले बनाएका वस्ती उद्घाटन गरिन् । तर, सरकारले भने उनीहरुले गरेको योजनावद्ध वस्ती विकासको कुनै योजना र कार्यक्रम ल्याएन ।सरकारका तर्फबाट पहल र प्रयास भएर एउटा पनि बस्ती बनेनन् । पुनर्निर्माण्को काम सुस्त नै रह्यो र छ । अहिलेसम्म पनि पुनर्निर्माणको काम कछुवाकै गतिमा छ । एक लाख घर मुस्किलले बनेका छन् । अझै ९ लाख घरहरु उठ्न बाँकी नै छ ।

पुनर्निर्माणका अभियान्ता तथा कलाकार सिताराम कट्टेल धुमर्सले सरकारले जिम्मेवारी दिए पुननिर्माणको नेतृत्व गर्न आफूहरु तयार रहेको बताएका छन् । उनले आफूहरु अहिले सरकारको पुननिर्माणका दूतका रुपमा सचेतना फैलाउने काम गरिरहेको भन्दै अधिकारसहित सरकारले पुनर्निर्माणका लागि कुनैपनि जिम्मेवारी दिए पुरा गर्न पछि नहट्ने बताए ।
केही दिन अघि पूर्वप्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपालले सरकारको अहिलेको काम चित्तबुझ्दो नभएको भन्दै सिताराम कट्टेल (धुर्मुस) र कुञ्जना घिमिरे (सुन्तली)लाई पुननिर्माणको जिम्मा दिनुपर्ने बताएका थिए ।
भूकम्प गएको ३ वर्ष पुगेको दिन यसबारे मेरोफिल्मसँग कुरा गर्दै धुर्मुसले आफूहरु सरकारले दिने जुनसकै जिम्मेवारी पुरा गर्न तयार रहेको बताए ।

उनीसँगको कुराकानीको सम्पादित अंशः–

पूर्वप्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपालले धुर्मुस सुन्तलीलाई नै पुनर्निर्माण्को जिम्म दिऔं भनेर सार्वजनिक रुपमा प्रस्ताव गर्नुभएको छ । यसमा तपाईंको धारणा के छ ?
सर्वप्रथम माधवकुमार नेपाललाई धन्यवाद । जसले हामीलाई योग्य ठानेर धुमर्स–सुन्तलीलाई पुनर्निर्माणको जिम्मा दिनुपर्‍यो भन्ने सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिनुभयो । हामी गर्न नसक्ने पनि होइन । गरेरै देखाएको पनि हो । स्रोत र साधन हरेक नेपाली दाजुभाई दिदीबहिनीबाट जुटाएर सरकारकै समन्वयमा हामीले यि काम गरेका हौं । सरकारबाट टाढा रहेर गरेका पनि हैनौं । हाम्रा हरेर अभियान सरकारलाई सघाउने अभियान नै हुन् । र, सरकारले नै त्यो जिम्मेवारी धुर्मुस सुन्तलीलाई दिँदाखेरि छिटो रिजल्ट आउँछ र पुनर्निर्माण हुन्छ भन्ने हिसावमा योग्य ठहराएर हामीलाई जिम्मेवारी दियो भने सहर्ष स्वीकार्दै गर्न नसक्ने पनि हैनौं । किनभने पुननिर्माण सम्बन्धी कसरी छिटो काम गर्ने, समाज कसरी जोड्नुपर्छ, कसरी पीडितहरुलाई छिटोभन्दा छिटो घर बनाउन इन्करेज गर्नुपर्छ भन्ने आइडिया हामीसँग छ । हामीले ४ वटा बस्ती निर्माण गरिसकेकका छौं, हरेक नेपालीको सर्पोटका कारणले । यो घडीमा सबै महानुभावलाई सम्झन चाहान्छु जसको कारणले यति दरिलो भएर हामी जवाफ दिन सकिरहेका छौं ।
पुनर्निर्माणबारे यसरी हामी तिनै सहयोगी महानुभावका कारण बोल्न सकिरहेका छौं । त्यसैले सबैको इच्छा चाहानामा सरकारले हामीलाई दिने जुनसकै जिम्मेवारी दिँदा पनि सहर्ष स्वीकार्दै अघि बढ्छौं । हामी सरकारको पुनर्निर्माण दूत पनि भएका हिसावले सबैलाई छिटो गर्नुपर्छ है भन्ने सचेतना दिँदै अघि बढ्दै गर्दा सरकारले अधिकारसहितको कुनै जिम्मेवारी दियो भने त्यो पुरा गर्न सक्छौं ।

भूकम्पछि देश नै विक्षिप्त अवस्थामा पुगेका बेला तपाईंहरु नयाँ सोच र ऊर्जाका साथ आउनुभयो । कसरी यो अभियानमा आउनुपर्छ भन्ने लाग्यो ?
भुईचाँलो गएपछि हामी राहत र उद्धारमा खटिँदा निकै काहलीलाग्दो अवस्था थियो । हामीसँग योजना पनि थिएन कि यति वृहत हिसावमा वस्ती निर्माण गर्दै अघि बढ्छौं भन्ने ।
त्यतिबेला मनमा के खेलिरहेको थियो भने एकीकृत वस्ती विकासबाहेक अरु कुनै छिटो पुननिर्माणको प्रक्रिया नै हुन सक्दैन । भुईंचालोले विनास त भयो तर सँगै बिकासको मूल फुटाउने ठूलो अवसर दिएको हो । र यो अवसरलाई आत्मसात गर्दै हामी अघि बढ्यौं । ३ वर्षमा ४ वटा वस्ती बनाउँदा हामीलाई निकै धेरै चुनौती थियो । तर, कहिले पनि बिक्षिप्त नभइकन, आफ्नो स्वार्थभन्दा पनि राष्ट्रको हितका लागि सबै पीडितहरुको भावनालाई सम्बोधन गर्नेगरी काम गर्दै गर्दा धेरै शारीरिक, मानसिक टर्चर भोग्यौं । तर, सबैको आशिर्वादले हामीले यत्तिको काम गर्न सक्यौं ।
सबैले भूकम्पपछि यसलाई राष्ट्र निर्माणको अवसर भनेका थिए । तर, अहिलेसम्म धेरै पीडित छाप्रोमै रहे । व्यववस्थित वस्ती विकासको काम नै भएन, किन होला ?
यो एउटा राष्ट्र निर्माण गर्ने अवसर हो । अब विपद्ले जोखिम ल्याउने र त्यसको सामना गर्न निकै गाह्रो हुने रहेछ भन्ने ज्ञान सबैलाई दियो । त्यसैले सबै लोभ–लालच, डाहा, इर्श्या सबै त्यागेर राष्ट्रिय एकता र सद्भावका लागि एकजुट भएर लाग्नुपर्ने रहेछ है भन्ने सन्देश प्रवाह पनि गरेको थियो, भूकम्पले ।
त्यो चिजलाई आत्मसात गरेर अघि बढ्नुपर्ने थियो । झन सम्बन्धित निकायले त एकदमै भित्रि हृदयकासाथ दरिलो अठोटका साथ यो विषयलाई लिएर अघि बढ्नुपर्ने थियो । के कती काम भए त्यो देखिने चिज नै हो । मलाई लाग्छ राम्रोसँग काम भएको भए यो ३ वर्षमा पुननिर्माण कम्प्लिट्ली सकिन्थ्यो नै होला ।
त्योभित्र धेरै प्रकारका राजनीति पनि भए होलान् । सरकारको आफ्नै नीति नियम, जसका कारणले पनि छिटोप्रक्रिया अन्तर्गत अघि बढ्न गाह्रो पनि भयो होला । म एउटा अभियान्ता भएका हिसावले ‘पाष्ट इज पाष्ट’ भन्छु । ३ वर्षमा जुन पकारको रिजल्ट आएको छ , अबको समयमा चाँही हामीजस्ता कयौं अभियान्ताहरु जो यसमा सक्रिय हुनुहुन्छ, हरेक नेपाली एक ढिक्का भएर अको वर्षभित्रै पुननिर्माण सक्ने गरी अघि बढौं । हामीले स्थायी सरकार पाएका छौं । अब सबै पक्षलाई अपील गर्दै अघि बढौं ।
कसरी छिटो गतिमा काम अघि बढाउन सकिएला त ?
अब सरकारले पुननिर्माणलाई छिटो अघि बढाउन पुननिर्माण मन्त्रालय गठन गर्न सक्यो भने राम्रो हुन्छ । अहिले प्राधिकरणको एक्लो प्रयासका कारण पनि समस्या भएको हुन सछ । मन्त्रालय भयो भने पुननिर्माणका नीतिगत कुरामा मन्त्रालयले सहजीकरण गर्न सक्छ ।
मन्त्रालयले पहल लिएर इन्जिनियरर भोलिन्टियर खटाउनेदेखि विभिन्न समन्वायिक भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ । त्यसैले भूकम्पबाट क्षति भएका संरचनामा मात्रै हैन, देशका विभिन्न भागमा बाढी, पहिरो र विपत्तिबाट क्षति भएका संरचनाको पुनर्निर्माणको काम गर्ने छुट्टै मन्त्रालयको आवश्यक्ता छ ।
अब पनि कति वर्ष पुनर्निर्माणकै लागि भनेर लगाउने । अहिले छाप्रोमा हावाहुरी खेपिरहेका पीडित वर्षा नजिकै आउँदा तनावमा छन् । त्यसैले पुननिर्माणलाई अघि बढाउन छुट्टै मन्त्रालय भयो भने सहज हुन्छ । मन्त्रालय भयो भने रिजल्टका लागि मन्त्रीले पनि लागि परेर काम गर्छन् । अन्तर निकाय समन्वय गर्ने र नागरिकलाई पुननिर्माणमा जोड्न यसले ठूलो भूमिका खेल्छ । प्राधिकरणले अभिभावकत्व पाएर तीव्र गतिकासाथ काम अघि बढाउन सक्छ ।

२०७५ वैशाख १२ गते ११:३३ मा प्रकाशित

प्रतिक्रिया

One thought on “भूकम्पले जन्माएका ‘हिरो’ : धुर्मुस–सुन्तली

  1. Okay,? Lee mentiоned and then he stopped and thought.
    ?The perfeϲt thing about God is ??? hmmmm?????..?
    He puzzled as a result of he had so mawny issaues
    that had been nice abgout God but he wished too pick
    the perfect one so he would win the game. ?That he knows everything.

    That?s actually cⲟol. That mewns hhe may also
    helkp mе with my homework.? Larry concluded with a proud
    expression on hhis face.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *